01
Τι προβλέπει ο νόμος
Η εταιρεία ορίζει Υπεύθυνο Παραλαβής και Παρακολούθησης Αναφορών (Υ.Π.Π.Α.), ο οποίος μπορεί να είναι εργαζόμενός της ή τρίτο πρόσωπο, ενώ οι επιχειρήσεις με 50 έως 249 εργαζομένους μπορούν να κάνουν χρήση κοινού Υ.Π.Π.Α. Η παραλαβή της αναφοράς βεβαιώνεται εντός επτά εργάσιμων ημερών και ο αναφέρων ενημερώνεται για τη συνέχεια σε εύλογο χρόνο, που δεν υπερβαίνει τους τρεις μήνες.
Για τις επιχειρήσεις με 50 έως 249 εργαζομένους η προθεσμία συμμόρφωσης έληξε στις 17 Δεκεμβρίου 2023 και για τις μεγαλύτερες ακόμη νωρίτερα, οπότε η υποχρέωση ισχύει ήδη στο σύνολό της. Εντός δύο μηνών από τη συμμόρφωση η εταιρεία ενημερώνει την Επιθεώρηση Εργασίας ή τον αρμόδιο εποπτικό φορέα. Ο νόμος δεν υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να δέχονται ανώνυμες αναφορές, προστατεύει όμως όσους ανέφεραν ανωνύμως και ταυτοποιήθηκαν στη συνέχεια. Επειδή η αναφορά μπορεί να γίνει και εξωτερικά, στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας, έχει σημασία ο εσωτερικός δίαυλος να εμπνέει εμπιστοσύνη.
02
Χειρισμός αναφοράς: τι γίνεται μετά την παραλαβή
Μόλις φθάσει μια αναφορά, ο Υ.Π.Π.Α. βεβαιώνει την παραλαβή της στον αναφέροντα εντός επτά εργάσιμων ημερών. Στη συνέχεια μεριμνά ώστε να επιληφθούν της αναφοράς τα αρμόδια όργανα της εταιρείας ή, κατά περίπτωση, οι αρμόδιες αρχές, παρακολουθεί την πορεία της, διατηρεί επικοινωνία με τον αναφέροντα και, όπου χρειάζεται, του ζητά συμπληρωματικές πληροφορίες. Ο αναφέρων ενημερώνεται για τις ενέργειες που αναλαμβάνονται σε εύλογο χρόνο, που δεν υπερβαίνει τους τρεις μήνες από τη βεβαίωση παραλαβής ή, αν δεν εστάλη βεβαίωση, τους τρεις μήνες από τη συμπλήρωση επτά εργάσιμων ημερών από την υποβολή της αναφοράς. Αναφορά ακατάληπτη ή καταχρηστική, ή που δεν περιέχει περιστατικά που στοιχειοθετούν παραβίαση του ενωσιακού δικαίου που καλύπτει ο νόμος ή σοβαρές ενδείξεις για τέτοια παραβίαση, μπορεί να αρχειοθετηθεί. Η απόφαση κοινοποιείται στον αναφέροντα, ο οποίος, αν κρίνει ότι η αναφορά του δεν αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά, μπορεί να την υποβάλει εκ νέου στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας.
Ο Υ.Π.Π.Α. αναφέρεται απευθείας στο ανώτατο διοικητικό όργανο της εταιρείας. Ασκεί τα καθήκοντά του με ακεραιότητα, αντικειμενικότητα και αμεροληψία, τηρεί εχεμύθεια για όσα πληροφορείται λόγω της θέσης του και δηλώνει κώλυμα σε υπόθεση στην οποία υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων. Αν ασκεί και άλλα καθήκοντα, αυτά δεν πρέπει να θίγουν την ανεξαρτησία του. Αναρτά επίσης σε εμφανές σημείο πληροφορίες για τον τρόπο υποβολής εσωτερικής αναφοράς και παρέχει σαφείς και εύκολα προσβάσιμες πληροφορίες για την υποβολή αναφοράς στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας.
Στοιχεία από τα οποία μπορεί να προκύψει, άμεσα ή έμμεσα, η ταυτότητα του αναφέροντος γνωστοποιούνται μόνο στα εξουσιοδοτημένα πρόσωπα που παραλαμβάνουν ή παρακολουθούν τις αναφορές, εκτός αν ο ίδιος συναινέσει. Την ίδια προστασία απολαμβάνουν και τα τρίτα πρόσωπα που κατονομάζονται στην αναφορά, και η εταιρεία λαμβάνει κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα, όπως η ψευδωνυμοποίηση. Χωρίς συναίνεση, η ταυτότητα αποκαλύπτεται μόνο όταν το επιβάλλει το ενωσιακό ή το εθνικό δίκαιο, στο πλαίσιο ερευνών των αρμόδιων αρχών ή δικαστικών διαδικασιών, και εφόσον είναι αναγκαίο για τους σκοπούς του νόμου ή για τα δικαιώματα υπεράσπισης του αναφερομένου. Προηγείται έγγραφη ενημέρωση του αναφέροντος για τους λόγους, εκτός αν αυτή θα υπονόμευε την έρευνα ή τη δικαστική διαδικασία. Η παραβίαση της εμπιστευτικότητας, η παρεμπόδιση της υποβολής αναφοράς και τα αντίποινα σε βάρος του αναφέροντος είναι ποινικά αδικήματα για όσους τα διαπράττουν, όπως και η εν γνώσει υποβολή ψευδούς αναφοράς.
Η εταιρεία τηρεί αρχείο για κάθε αναφορά, με τους ίδιους κανόνες εμπιστευτικότητας. Η τηλεφωνική αναφορά καταγράφεται μόνο με τη συγκατάθεση του αναφέροντος. Αν δεν υπάρχει καταγραφή, μπορούν να τηρηθούν επακριβή πρακτικά, ενώ η προσωπική συνάντηση τεκμηριώνεται, με τη συναίνεση του αναφέροντος, είτε με καταγραφή είτε με ακριβή πρακτικά. Σε κάθε περίπτωση ο αναφέρων μπορεί να ελέγξει, να διορθώσει και να υπογράψει τα πρακτικά. Η εταιρεία είναι υπεύθυνος επεξεργασίας: συλλέγει μόνο τα δεδομένα που είναι αναγκαία για τον χειρισμό της συγκεκριμένης αναφοράς και διαγράφει αμελλητί όσα προδήλως δεν σχετίζονται ή είναι υπερβολικά και συλλέχθηκαν τυχαία. Για όσο διάστημα απαιτείται για την προστασία της διερεύνησης και του αναφέροντος, μπορεί να μην ενημερώνει για την επεξεργασία τον αναφερόμενο και τα τρίτα πρόσωπα που κατονομάζονται στην αναφορά.
Ο ν. 4990/2022 δεν ορίζει αν οι επιχειρήσεις οφείλουν να δέχονται και να διερευνούν ανώνυμες αναφορές. Η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 αφήνει την επιλογή στα κράτη μέλη, με την επιφύλαξη ειδικών ενωσιακών κανόνων που ήδη προβλέπουν ανώνυμη αναφορά, και ο ν. 4990/2022 δεν καθιερώνει τέτοια υποχρέωση. Ο νόμος προστατεύει, πάντως, όποιον ανέφερε ανωνύμως και, αφού ταυτοποιήθηκε, υπέστη αντίποινα. Η εταιρεία που δέχεται ανώνυμες αναφορές καλό είναι να το δηλώνει στην πολιτική της και να χρησιμοποιεί δίαυλο, όπως μια ασφαλή πλατφόρμα, που επιτρέπει τη βεβαίωση παραλαβής, τις διευκρινιστικές ερωτήσεις και την ενημέρωση του αναφέροντος χωρίς να αποκαλύπτεται ποιος είναι.
Ο σωστός και έγκαιρος χειρισμός έχει σημασία, γιατί ο αναφέρων έχει και δρόμους εκτός εταιρείας:
- Μπορεί να απευθυνθεί απευθείας στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας, που είναι ο εξωτερικός δίαυλος αναφοράς, χωρίς να χρησιμοποιήσει πρώτα τον εσωτερικό δίαυλο. Ο νόμος το προβλέπει ρητά όταν ο αναφέρων εύλογα θεωρεί ότι η αναφορά του δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά εντός της εταιρείας ή ότι υπάρχει κίνδυνος αντιποίνων.
- Μπορεί να υποβάλει εκ νέου στην Αρχή αναφορά που η εταιρεία αρχειοθέτησε, αν κρίνει ότι δεν αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά.
- Η Αρχή επιβεβαιώνει την παραλαβή εντός επτά εργάσιμων ημερών και ενημερώνει τον αναφέροντα εντός τριών μηνών ή, σε ειδικώς αιτιολογημένες περιπτώσεις, εντός έξι μηνών.
- Η δημόσια αποκάλυψη, για παράδειγμα στον Τύπο, προστατεύεται αν ο αναφέρων απευθύνθηκε πρώτα εσωτερικά και εξωτερικά, ή απευθείας στην Αρχή, και δεν ελήφθη κατάλληλο μέτρο εντός των παραπάνω προθεσμιών. Προστατεύεται επίσης αν είχε βάσιμους λόγους να πιστεύει ότι η παραβίαση μπορεί να θέσει σε κίνδυνο το δημόσιο συμφέρον, ότι υπάρχει κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή κίνδυνος μη αναστρέψιμης βλάβης, ή ότι η αναφορά στην Αρχή θα ενείχε κίνδυνο αντιποίνων ή ελάχιστες πιθανότητες αποτελεσματικής αντιμετώπισης της παραβίασης.
03
Προστασία και κυρώσεις
Απαγορεύεται κάθε μορφή αντιποίνων σε βάρος του αναφέροντος, και αν αυτός υποστεί βλάβη τεκμαίρεται ότι πρόκειται για αντίποινα, οπότε η εταιρεία φέρει το βάρος να αποδείξει το αντίθετο. Όποια επιχείρηση δεν οργανώσει δίαυλο αντιμετωπίζει πρόστιμο από την Επιθεώρηση Εργασίας ή τον αρμόδιο εποπτικό φορέα, ενώ ο νόμος προβλέπει διοικητικό πρόστιμο από 10.000 έως 500.000 ευρώ σε νομικό πρόσωπο, όταν παράβαση του νόμου τελέστηκε προς όφελος ή για λογαριασμό του.
Οι αναφορές περιέχουν προσωπικά δεδομένα, γι' αυτό ο χειρισμός τους υπάγεται στον GDPR. Φυλάσσονται για εύλογο και αναγκαίο διάστημα και πάντως έως την ολοκλήρωση κάθε έρευνας ή δικαστικής διαδικασίας που ξεκίνησε εξαιτίας τους.